Page 22 - การประเมินคุณภาพดินและสมรรถนะความอุดมสมบูรณ์เพื่อเพิ่มผลิตภาพและลดความเสื่อมโทรมของทรัพยากรดินพื้นที่ลุ่มน้ำภาคกลางของประเทศไทย

ห้องสมุดกรมพัฒนาที่ดิน

2.3 ลักษณะของลุมน้ำ พื้นที่ลุมน้ำ และชั้นคุณภาพลุมน้ำ

2.3.1 ลุมน้ำ (watershed)

ลุมน้ำ หมายถึง พื้นที่รับน้ำตามธรรมชาติ จากฝนที่ตกลงในพื้นที่นั้นแลวไหลลงสูที่ต่ำไปรวมตัว
กันเปนลําน้ำสายเล็ก และไหลรวมตัวกันลงสูลําน้ำสายใหญขึ้นไป จนในที่สุดไหลออกจาก พื้นที่ลุมน้ำที่จุดหนึ่ง
ของลําน้ำขอบเขตพื้นที่ลุมน้ำกําหนดไดดวยแนวเสนสันปนน้ำที่เริ่มตรงจุดไหลออกของลุมน้ำแลวแผครอบคลุม

ทั้งสอง ดานของลําน้ำไปจนถึงตนน้ำลําธาร ขนาดของพื้นที่ลุมน้ำจะใหญขึ้นเรื่อยๆ เมื่อเลื่อนจุดไหลออกไป
ทางทายน้ำจนในที่สุดพื้นที่ลุมน้ำจะใหญที่สุดที่จุดไหลออกสูทะเลขนาดของลําน้ำและลุมน้ำสามารถจัดลําดับ
จากเล็กไปหาใหญ ซึ่งมีความสัมพันธโดยตรงกับลักษณะการไหลของน้ำ (กรมชลประทาน, 2557)

2.3.2 พื้นที่ลุมน้ำ (watershed area)

พื้นที่ลุมน้ำ หมายถึง พื้นที่ซึ่งลอมรอบดวยสันปนน้ำเปนพื้นที่รับน้ำฝนของแมน้ำสายหลักในลุมน้ำ
นั้นๆ เมื่อฝนตกลงมาในพื้นที่ลุมน้ำจะไหลออกสูลําธารสายยอยๆ แลวรวมกันออกสูลําธารสายใหญ และรวมกัน

ออกสูแมน้ำสายหลักจนไหลออกปากน้ำในที่สุด (คํารณ, 2551)

2.3.3 การจัดแบงลุมน้ำในประเทศไทย

สำนักงานทรัพยากรน้ำแหงชาติ (2564) ไดจัดแบงลุมน้ำใหมออกเปน 22 ลุมน้ำหลัก ตามที่กำหนด
ไวในพระราชกฤษฎีกากำหนดลุมน้ำ พ.ศ. 2564 และลุมน้ำสาขาจำนวน 353 ลุมน้ำ และหมูเกาะตางๆ ของ
แตละลุมน้ำหลักอีกจำนวน 6 หมูเกาะ พื้นที่ขอบเขตลุมน้ำในประเทศไทยดังแสดงตามภาพที่ 2-1

2.3.4 การกำหนดชั้นคุณภาพของลุมน้ำ (watershed classification)

ตามมติคณะรัฐมนตรี เรื่อง การกำหนดชั้นคุณภาพลุมน้ำ เพื่อใหมีการอนุรักษทรัพยากรที่เหมาะสม

จึงไดแบงพื้นที่ชั้นคุณภาพลุมน้ำออกเปน 6 ชั้น คือ พื้นที่ลุมน้ำชั้น 1A พื้นที่ลุมน้ำชั้น 1B พื้นที่ลุมน้ำชั้น 2
พื้นที่ลุมน้ำชั้น 3 พื้นที่ลุมน้ำชั้น 4 และพื้นที่ลุมน้ำชั้น 5 จากขอกำหนดการใชประโยชนและการจัดการพื้นที่ลุม
น้ำชั้นคุณภาพตางๆ สรุปสาระสำคัญได คือ การใชประโยชนพื้นที่ลุมน้ำชั้น 1 และพื้นที่ลุมน้ำชั้น 2 ซึ่งเปนพื้นที่
ทรัพยากรธรรมชาติที่สำคัญที่ตองสงวนรักษาไวเปนแหลงตนน้ำลำธารและเปนพื้นที่ปาไมของประเทศ

เนื่องจากมีลักษณะและสมบัติที่อาจมีผลกระทบทางสิ่งแวดลอมจากการเปลี่ยนแปลงการใชที่ดินไดงายและ
รุนแรง ไมควรจะเปลี่ยนแปลงพื้นที่เพื่อใชทำการเกษตร สำหรับการใชประโยชนพื้นที่ลุมน้ำชั้น 3, 4 และพื้นที่
ลุมน้ำชั้น 5 นั้น ใหใชทำการเกษตรไดแตตองมีมาตรการตามขอกำหนดการใชประโยชนพื้นที่ลุมน้ำ ไดแก

มาตรการดานการอนุรักษดินและน้ำ และการปองกันการชะลางพังทลายของดิน เปนตน ดังนั้น ขอกำหนดตางๆ
จึงมีมาตรการที่เขมงวดแตกตางกัน เพื่อปองกันการเสื่อมโทรมของดินและใหสามารถใชประโยชนที่ดินไดอยาง
ยั่งยืนตอไป